Charlie Soe
============
နီပေါမှာ အခုဖြစ်သွားတာ မြန်မာနိုင်ငံ ချင်းပြည်နယ်မှာလည်း ဖြစ်ခဲ့ဖူးတယ်
အခုရက်ပိုင်း နီပေါနိုင်ငံ တိဘက်နယ်စပ်ဘက်မှာ ရုတ်တရက် ရေကြီးပြီး လူအများအပြား သေဆုံး၊ ပျောက်ဆုံးနေတဲ့ သတင်းတွေကို တွေ့နေရပါတယ်။
ဒီဖြစ်ရပ်ကို လေ့လာကြည့်ရင်း ကျွန်တော်တို့ မြန်မာနိုင်ငံမှာလည်း အလားတူဖြစ်စဉ်တစ်ခု ချင်းပြည်နယ်မှာ ၂၀၁၅ ခုနှစ်က ဖြစ်ခဲ့ဖူးတယ်ဆိုတာ သတိရမိပါတယ်။
တကယ်တော့ ဒီဖြစ်ရပ်နှစ်ခုမှာ စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းအောင် တူညီတဲ့အချက်တစ်ခုရှိပါတယ်။
တောင်ပြိုတယ် → မြစ်/ချောင်းပိတ်တယ် → ရေစုတယ် → သဘာဝရေကန်ဖြစ်တယ် → ရေတားပိတ်ဆို့မှု ပျက်ရင် အောက်ဘက်ကို ရုတ်တရက်ရေကြီးနိုင်တယ်။
⸻
🇳🇵 နီပေါမှာ ဘာဖြစ်ခဲ့တာလဲ
၂၀၂၆ ဩဂုတ် ၂၆ ရက်က နီပေါနိုင်ငံ Rasuwa ဒေသဘက်မှာ ဖြစ်ခဲ့တဲ့ ရေကြီးမှုဟာ ပုံမှန်မိုးရေကြီးတာထက် ပိုရှုပ်ထွေးပါတယ်။
လက်ရှိ satellite imagery နဲ့ ကျွမ်းကျင်သူတွေရဲ့ လေ့လာချက်တွေအရ Langtang Lirung တောင်ဘက်ခြမ်းမှာ ရေခဲအစုကြီး ပြိုကျပြီး ice-rock avalanche ဖြစ်ခဲ့တာဟာ အဓိကအစဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ အဲဒီရေခဲနဲ့ ကျောက်အစုကြီးတွေက Lhende Khola မြစ်ကြောင်းထဲကို ရောက်လာပြီး မြစ်ကို ပိတ်ဆို့ခဲ့ပါတယ်။
အဲဒီနောက် ရေတွေ စုပြီး ယာယီရေကန်ဖြစ်လာတယ်။ ပိတ်ဆို့ထားတဲ့အရာ မခံနိုင်တော့တဲ့အခါ ရေတွေက ရုတ်တရက် အောက်ကို ဆင်းလာပြီး ကျောက်၊ မြေစာ၊ ရေခဲတွေနဲ့အတူ အလွန်အင်အားကြီးတဲ့ flash flood/debris flow ဖြစ်လာပါတယ်။
Trishuli မြစ်ဘက်မှာ ရေမျက်နှာပြင်ဟာ မိနစ် ၃၀ အတွင်း ၉ မီတာအထိ မြင့်တက်ခဲ့တယ်လို့ Reuters က ကျွမ်းကျင်သူတွေကို ကိုးကားဖော်ပြထားပါတယ်။
ဒါကြောင့် လူတွေမှာ ကြိုတင်ရှောင်တိမ်းဖို့ အချိန်အများကြီးမရခဲ့တာပါ။
⸻
ဒီလိုဖြစ်စဉ်မျိုး မြန်မာနိုင်ငံမှာလည်း ဖြစ်ခဲ့ဖူးတယ်
၂၀၁၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၆ ရက်နေ့မှာ ချင်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်း၊ Falam District၊ Hangkan ကျေးရွာအနီး Tui Lam Lui River ဘက်မှာ မိုးအလွန်သည်းထန်ခဲ့ပါတယ်။
ICIMOD ရဲ့ တရားဝင်လေ့လာချက်အရ အဲဒီနေ့မှာ မိုးရေချိန် ၄၈၀ မီလီမီတာခန့် ရွာခဲ့ပြီး အဲဒီမိုးကြောင့် အလွန်ကြီးမားတဲ့ မြေပြိုမှုတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။
မြေပြိုကျလာတဲ့ မြေစာတွေက Tui Lam Lui River ကို ပိတ်ဆို့သွားပြီး “landslide dam” တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပါတယ်။
အဲဒီနောက် မြစ်ရေက မြေပြိုဆည်နောက်မှာ စုပြီး ရေကန်ကြီး ဖြစ်လာပါတယ်။
ICIMOD ရဲ့ satellite နဲ့ မြေပြင်တိုင်းတာချက်တွေအရ ရေကန်ဟာ မိုးရာသီမှာ ၅၀ ဟက်တာခန့်အထိ ကြီးလာခဲ့ပြီး ရေထုက ၁၅.၅ သန်းကုဗမီတာခန့် ရှိခဲ့ပါတယ်။
ဒါက သေးသေးလေး မဟုတ်ပါဘူး။
⸻
အဲဒီတုန်းက သိပ္ပံပညာရှင်တွေ ဘာပြောခဲ့လဲ
ICIMOD က မြန်မာနိုင်ငံ Forest Department နဲ့ ပူးပေါင်းပြီး အဲဒီနေရာကို သွားရောက်စစ်ဆေးခဲ့ပါတယ်။
မြေပြိုဆည်ကို ဖွဲ့စည်းထားတဲ့ မြေ၊ shale နဲ့ ကျောက်တွေဟာ အလွန်လွယ်လွယ်နဲ့ ရေတိုက်စားနိုင်ပြီး ရေစိမ့်ဝင်လွယ်တဲ့ ပစ္စည်းတွေ ဖြစ်နေတာကို တွေ့ခဲ့ပါတယ်။
ဒါကြောင့်—
“ဒီမြေပြိုဆည်ဟာ မိုးရာသီမှာ ပေါက်ထွက်နိုင်ခြေ အလွန်မြင့်တယ်”
လို့ ICIMOD က သတ်မှတ်ခဲ့ပါတယ်။
အဲဒီအချိန်မှာ အောက်ဘက် Yazagyo Dam နဲ့ reservoir က ၅၂ ကီလိုမီတာခန့် ဝေးပါတယ်။
ICIMOD က အဲဒီမြေပြိုဆည် ပျက်သွားရင် downstream မှာ flash flood ဖြစ်နိုင်ပြီး နောက်ထပ်မြေပြိုမှုတွေလည်း ဖြစ်နိုင်တယ်လို့ သတိပေးခဲ့ပါတယ်။ ထို့အပြင် automatic weather station၊ automatic water-level station၊ real-time satellite connection နဲ့ flood warning system တပ်ဆင်ဖို့ အကြံပြုခဲ့ပါတယ်။
⸻
နောက်ဆုံး ဘာဖြစ်သွားလဲ?
ဒီနေရာမှာ အရေးကြီးတဲ့အချက်တစ်ခု ရှိပါတယ်။
ICIMOD ရဲ့ နောက်ပိုင်း field report အရ အဲဒီ landslide dam ဟာ ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လမှာ တကယ်ပဲ ပေါက်ထွက်ခဲ့ပါတယ်။
ပေါက်ပြီးနောက် ရေကန်အရွယ်အစားဟာ ၁၉.၆ ဟက်တာခန့် ကျန်ခဲ့ပြီး ရေထုက ၄ သန်းကုဗမီတာခန့် ရှိနေသေးတယ်လို့ မှတ်တမ်းတင်ထားပါတယ်။
ဆိုလိုတာက—
၂၀၁၅
မိုးအလွန်သည်း
↓
မြေပြို
↓
မြစ်ပိတ်
↓
ရေကန်ဖြစ်
၂၀၁၆
မြေပြိုဆည် ပျက်
↓
ရေထွက်
ဆိုတဲ့ ဖြစ်စဉ် တကယ်ဖြစ်ခဲ့တာပါ။
⸻
နီပေါနဲ့ ချင်းပြည်နယ်ကို ယှဉ်ကြည့်ရင်
အံ့သြစရာကောင်းတာက ဖြစ်စဉ်ရဲ့ အခြေခံသဘောတရားက အတော်တူပါတယ်။
နီပေါ
ရေခဲ/ကျောက်ပြို
→ မြစ်ပိတ်
→ ယာယီရေကန်
→ ရေတားပျက်
→ Flash Flood
ချင်းပြည်နယ်
မိုးသည်းထန်
→ မြေပြို
→ Tui Lam Lui River ပိတ်
→ ရေကန်
→ Landslide dam ပျက်
→ ရေအန္တရာယ်
ကွာတာက နီပေါမှာ glacier/ice-rock avalanche ပါဝင်နေပြီး ချင်းပြည်နယ်မှာတော့ မိုးသည်းထန်မှုကြောင့် မြေပြိုခြင်းက အဓိကပါ။
⸻
ဒီအဖြစ်အပျက်နှစ်ခုက ကျွန်တော်တို့ကို ဘာသင်ပေးလဲ
အရေးကြီးဆုံး သင်ခန်းစာက—
“ရေကြီးတာကိုပဲ စောင့်ကြည့်လို့ မရဘူး” ဆိုတာပါ။
တောင်ပေါ်မှာ ဘာဖြစ်နေလဲဆိုတာကိုပါ စောင့်ကြည့်ရပါတယ်။
တောင်ပေါ်မှာ မြေပြိုပြီး ချောင်းပိတ်နေပြီဆိုရင် အောက်ကလူတွေ မသိရင် အန္တရာယ်ကြီးပါတယ်။
အပေါ်မှာ ရေကန်တစ်ကန် ဖြစ်နေပြီး ပိတ်ထားတဲ့မြေစာတွေ ရုတ်တရက်ပျက်သွားရင် အောက်ဘက်မှာ မိုးမရွာဘဲနဲ့တောင် ရေကြီးနိုင်ပါတယ်။
ဒါကြောင့် တောင်တန်းဒေသတွေမှာ—
* Satellite imagery နဲ့ မြေပြိုမှုတွေကို စောင့်ကြည့်ရမယ်
* မြစ်/ချောင်းပိတ်ဆို့မှုတွေကို ရှာဖွေရမယ်
* ဖြစ်လာတဲ့ ရေကန်တွေကို တိုင်းတာရမယ်
* ရေမျက်နှာပြင်ကို အလိုအလျောက်တိုင်းတာရမယ်
* မိုးရေချိန်ကို အပေါ်ပိုင်းမှာပါ တိုင်းတာရမယ်
* အောက်ဘက်ရွာတွေကို အချိန်မီ သတိပေးနိုင်တဲ့ system ရှိရမယ်
ဆိုတာတွေက အရေးကြီးပါတယ်။
ICIMOD ရဲ့ ချင်းပြည်နယ်ဖြစ်ရပ် လေ့လာချက်မှာတောင် real-time monitoring နဲ့ flood warning system လိုအပ်ကြောင်း အတိအကျ အကြံပြုထားပါတယ်။
⸻
ကျွန်တော်တို့ မြန်မာနိုင်ငံအတွက် အထူးသတိထားသင့်တာ
မြန်မာနိုင်ငံမှာ နီပေါလို glacier အများကြီး မရှိပေမယ့် တောင်ပြိုပြီး မြစ်ပိတ်၊ ရေကန်ဖြစ်၊ အဲဒီရေကန်ပေါက်ပြီး ရုတ်တရက်ရေကြီးတာက ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။
အထူးသဖြင့်—
ချင်း၊ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား၊ ရခိုင် စတဲ့ တောင်တန်းဒေသတွေမှာ ဒီလိုဖြစ်စဉ်တွေကို ပိုပြီး စနစ်တကျ လေ့လာသင့်ပါတယ်။ ICIMOD ကလည်း မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ Hindu Kush–Himalaya ဆက်စပ်တောင်တန်းဒေသတွေထဲမှာ Chin, Shan, Rakhine နဲ့ Kachin ပြည်နယ်တွေ ပါဝင်တယ်လို့ သတ်မှတ်ထားပါတယ်။
အခုနီပေါမှာ ဖြစ်သွားတာကို သတင်းတစ်ပုဒ်အနေနဲ့ ကြည့်ပြီး ပြီးသွားလို့မရပါဘူး။
၂၀၁၅ ချင်းပြည်နယ်မှာ ဖြစ်ခဲ့တာကို ပြန်ကြည့်ရင် ဒီအန္တရာယ်ဟာ ကျွန်တော်တို့နိုင်ငံမှာလည်း ရှိပြီးသားဆိုတာ သိနိုင်ပါတယ်။
အရေးကြီးတာက သဘာဝဘေးဖြစ်ပြီးမှ လူတွေကို ကယ်ဖို့ ကြိုးစားတာထက်—
“တောင်ပေါ်မှာ ဘာဖြစ်နေလဲ”
“ဘယ်ချောင်းပိတ်နေပြီလဲ”
“ဘယ်နေရာမှာ ရေကန်အသစ်ဖြစ်နေပြီလဲ”
“အဲဒီရေကန်ပေါက်ရင် ဘယ်ရွာတွေကို ဘယ်လောက်အချိန်အတွင်း ရောက်မလဲ”
ဆိုတာတွေကို မဖြစ်ခင်ကတည်းက သိနိုင်ဖို့ ပိုအရေးကြီးပါတယ်။
နီပေါက ဒီနေ့ ဖြစ်ရပ်နဲ့ ချင်းပြည်နယ်က ၂၀၁၅–၂၀၁၆ ဖြစ်ရပ်ကို ယှဉ်ကြည့်ရင် ကျွန်တော်တို့အတွက် သတိပေးချက်တစ်ခုကတော့ ရှင်းပါတယ်—
တောင်ပေါ်မှာ ဖြစ်တဲ့အရာက တောင်ပေါ်မှာပဲ ပြီးမသွားပါဘူး။
အောက်မှာနေတဲ့လူတွေရဲ့ အသက်အန္တရာယ်အထိ ရောက်လာနိုင်ပါတယ်။
အထောက်အထား — ICIMOD ရဲ့ “Landslide Dam Outburst Flood in Chin Hill, Myanmar” field report က ၂၀၁၅ ဖြစ်စဉ်၊ ၄၈၀ mm မိုး၊ Tui Lam Lui River ပိတ်ဆို့မှု၊ ရေကန်အရွယ်အစားနဲ့ ၂၀၁၆ dam breach ကို မှတ်တမ်းတင်ထားပါတယ်။