အာဆီယံ၏ မြန်မာ့အရေးဖြေရှင်းမှု ဘာကြောင့် ‘သေလုမြောပါးအခြေအနေ’ လို့သုံးနှုန်းရတဲ့အခြေအနေ ဆိုက်ရောက်သွားတာလဲ??

DonBosco

မေလ ၁၃ ရက်၊ ၂၀၂၆

ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၊ ဆီဘူးမြို့မှာ ကျင်းပပြီးစီးခဲ့တဲ့ (၄၈) ကြိမ်မြောက် အာဆီယံထိပ်သီး အစည်းအဝေးအပြီး သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲမှာ အိမ်ရှင်ဖိလစ်ပိုင်သမ္မတ ဖာဒီနန် မားကို့စ် ဂျူနီယာရဲ့ ဝန်ခံချက်ကတော့ ကမ္ဘာ့သံတမန်ရေးရာလောကကို ဟိုးဟိုးကျော်သွားစေခဲ့ပါတယ်။

အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံတွေကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုတွေနဲ့ တိုးတက်မှုမရှိခြင်းအပေါ် စိတ်ပျက်မိကြောင်း ပြောကြားရင်း မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ လက်ရှိ ‘ဘုံသဘောတူညီချက် ၅ ချက်’ (5PC) အကောင်အထည်ဖော်မှုဟာ “သေလုမြောပါးအခြေအနေ (Moribund)” ကို ရောက်ရှိနေပြီဖြစ်ပြီး ဖြေရှင်းရခက်တဲ့ ပြဿနာကြီးဖြစ်နေတယ်လို့ သူက ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း ဝန်ခံလိုက်တာပါ။

အာဆီယံခေါင်းဆောင်တစ်ဦးက ကိုယ့်အဖွဲ့ရဲ့ မူဝါဒကို အခုလို ဗူးပေါ်သလိုပေါ်အောင် “အသက်မဝင်တော့ဘူး” လို့ ပြောဆိုလိုက်တာဟာ အာဆီယံသမိုင်းမှာ အတော်လေးကို ပြင်းထန်တဲ့ အလှည့်အပြောင်းတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။

မြန်မာ့အရေးနဲ့ပတ်သက်ပြီး လက်တွေ့ကျတဲ့ ဖြေရှင်းချက်တွေ ထွက်မလာဘဲ အာဆီယံအဖွဲ့က 5PC ကိုပဲ ထပ်ခါတလဲလဲ အတည်ပြုနေခြင်းအပေါ် လူ့အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ အာဆီယံပါလီမန်အမတ်များအဖွဲ့ (APHR) ကလည်း အထူးစိုးရိမ်တယ်လို့ ထုတ်ဖော်ပြောကြားလိုက်ပါတယ်။

အာဆီယံဥက္ကဋ္ဌရဲ့ ထုတ်ပြန်ချက်ဟာ ထုံးစံအတိုင်း လက်တွေ့အရေးယူမှုမပါတဲ့ “စိုးရိမ်ကြောင်း” ပြသမှုသက်သက်သာ ဖြစ်နေတယ်လို့ APHR က ထောက်ပြထားပါတယ်။ စစ်ကော်မရှင်ကို အရေးယူနိုင်မယ့် ယန္တရားအသစ်တွေ မပါဝင်သလို၊ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) နဲ့ တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တွေ (EROs) ကို တရားဝင်ထိတွေ့ဆက်ဆံတာမျိုး၊ ဒါမှမဟုတ် လွတ်လပ်တဲ့ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး စောင့်ကြည့်မှုမျိုးတွေ လုံးဝမလုပ်နိုင်တာဟာ စစ်ကော်မရှင်ကို အချိန်ဆွဲဖို့နဲ့ အပြစ်ပေးခံရခြင်းမရှိဘဲ အကြမ်းဖက်မှုတွေကို ဆက်လုပ်ဖို့ အခွင့်အရေးပေးလိုက်သလို ဖြစ်နေတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။

အာဆီယံအတွင်းမှာ မြန်မာ့အရေးနဲ့ပတ်သက်ပြီး သဘောထားကွဲလွဲမှုတွေကလည်း အဖြေရှာမရအောင် နက်ရှိုင်းနေတာက ဒီ ‘သေလုမြောပါးအခြေအနေ’ ကို တွန်းပို့ခဲ့တာပါ။

အာဆီယံအတွင်းမှာ မြန်မာ့အရေးနဲ့ပတ်သက်ပြီး သဘောထားကွဲလွဲမှုတွေကလည်း အဖြေရှာမရအောင် နက်ရှိုင်းနေပါတယ်။ အင်ဒိုနီးရှား၊ မလေးရှားနဲ့ ဖိလစ်ပိုင်တို့က စစ်ကော်မရှင်ကို ပြတ်ပြတ်သားသား အရေးယူဖို့ တွန်းအားပေးနေချိန်မှာ၊ ထိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယားနဲ့ လာအိုတို့ကတော့ ‘ဝင်ရောက်မစွက်ဖက်ရေး’ ဆိုတဲ့ အကာအကွယ်နောက်မှာ ပုန်းပြီး စစ်အုပ်စုနဲ့ ပုံမှန်ဆက်ဆံရေးကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းကာကွယ်ပေးနေကြပါတယ်။ ဒီလို အုပ်စုလိုက် သဘောထားကွဲလွဲနေမှုကပဲ အာဆီယံရဲ့ 5PC ကို လေဖြတ်စေခဲ့ပြီး စစ်ကော်မရှင်အတွက် အချိန်ဆွဲစရာ အကောင်းဆုံး လက်နက်တစ်ခု ဖြစ်စေခဲ့တာပါ။

အထူးသဖြင့် အင်ဒိုနီးရှားက “စစ်ကော်မရှင်မှာ 5PC ကို လိုက်နာဖို့ ဆန္ဒမရှိဘူး” လို့ ပြတ်ပြတ်သားသား ဝေဖန်ခဲ့ဖူးပေမဲ့ ထိုင်းနိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးရဲ့ ကမ်းလှမ်းမှုတွေနဲ့ စစ်ကော်မရှင်ဝန်ကြီးတွေနဲ့ တွေ့ဆုံဖို့ ကြိုးပမ်းတာတွေဟာ စစ်အုပ်စုကို တဖြည်းဖြည်း အသိအမှတ်ပြုလာဖို့ အချက်ပြနေသလို ဖြစ်နေပါတယ်လို့ဆိုကြပါတယ်။

အာဆီယံ ဘုံသဘောတူညီချက် ၅ ချက် (5-Point Consensus) ဆိုတာကတော့ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဧပြီလမှာ မြန်မာ့အရေးကို ဖြေရှင်းဖို့ အာဆီယံခေါင်းဆောင်တွေ ချမှတ်ခဲ့တဲ့ လမ်းညွှန်ချက်တွေဖြစ်ပြီး၊ အကြမ်းဖက်မှုတွေကို ချက်ချင်းရပ်တန့်ရန်၊ သက်ဆိုင်သူအားလုံး ပါဝင်တဲ့ ငြိမ်းချမ်းစွာ ဆွေးနွေးမှုများပြုလုပ်ရန်၊ အာဆီယံဥက္ကဋ္ဌရဲ့ အထူးကိုယ်စားလှယ်က ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးရန်၊ အာဆီယံကတစ်ဆင့် လူသားချင်းစာနာမှု အကူအညီများ ပေးအပ်ရန်နဲ့ အထူးကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့က မြန်မာနိုင်ငံသို့ သွားရောက်ပြီး သက်ဆိုင်သူအားလုံးနဲ့ တွေ့ဆုံရန် ဆိုတဲ့ အချက်တွေပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

တစ်ဖက်မှာလည်း စစ်ကော်မရှင်ခေါင်းဆောင် မင်းအောင်လှိုင်က အာဆီယံအနေနဲ့ မြန်မာနိုင်ငံအပေါ် ခွဲခြားဆက်ဆံနေတယ်လို့ တုံ့ပြန်ပြောဆိုထားပါတယ်။ အာဆီယံထိပ်သီးအစည်းအဝေးတွေမှာ မြန်မာနိုင်ငံကို ကိုယ်စားပြုတက်ရောက်ခွင့် ပိတ်ပင်ထားခြင်းဟာ အာဆီယံရဲ့ အခြေခံမူတွေကို ချိုးဖောက်တာဖြစ်တယ်လို့ သူက စွပ်စွဲခဲ့တာပါ။

ဒါပေမဲ့ ဒီပြောဆိုချက်ဟာ စစ်ကော်မရှင်က ကျူးလွန်နေတဲ့ အကြမ်းဖက်မှုတွေနဲ့ 5PC ကို လိုက်နာဖို့ ပျက်ကွက်နေမှုတွေကို ဖုံးကွယ်ဖို့ ကြိုးပမ်းတဲ့ သံတမန်ရေးရာ အကြောင်းပြချက်သက်သက်သာ ဖြစ်တယ်လို့ ဝေဖန်သူတွေက ရှုမြင်ကြပါတယ်။

တကယ်တော့ အာဆီယံအတွင်းမှာ အခုလို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဝေဖန်မှုတွေ ရှိခဲ့ဖူးပါတယ်။ အရင်က မလေးရှားနိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဟောင်း ဆိုင်ဖူဒင် အာဗ္ဗဒူလာက Framework အသစ်ရှာဖို့ တိုက်တွန်းခဲ့သလို၊ စင်ကာပူကလည်း “နိုင်ငံတကာအဆင့် ရှက်ဖွယ်ရာ (National Shame)” လို့ သုံးနှုန်းခဲ့ဖူးပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အခု ဖိလစ်ပိုင်သမ္မတရဲ့ “သေလုမြောပါး (Moribund)” ဆိုတဲ့ စကားလုံးကတော့ အာဆီယံရဲ့ ၅ ချက် မူဝါဒဟာ လုံးဝအလုပ်မဖြစ်တော့ဘူးဆိုတာကို အမြင့်ဆုံးအဆင့်ကနေ အတည်ပြုလိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါကြောင့် APHR အနေနဲ့ အာဆီယံကို တောင်းဆိုချက် (၃) ချက် ထုတ်ပြန်ထားပါတယ်။ (၁) မြန်မာ့ဒီမိုကရေစီ ကိုယ်စားလှယ်တွေကို တရားဝင်လက်တွဲဖော်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုရန်၊ (၂) 5PC ကို လိုက်နာခြင်းမရှိတဲ့ စစ်ကော်မရှင်အတွက် တိကျတဲ့ အရေးယူမှုတွေ ချမှတ်ရန်နဲ့ (၃) စစ်ကောင်စီရဲ့ ထိန်းချုပ်မှုကင်းလွတ်တဲ့ လူသားချင်းစာနာမှု အကူအညီပေးရေး လမ်းကြောင်းတွေကို ဖော်ဆောင်ရန် တို့ဖြစ်ပါတယ်။ အာဏာသိမ်းပြီး ၅ နှစ်အကြာမှာ မြန်မာပြည်သူတွေဟာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုတွေနဲ့ ဖိနှိပ်မှုတွေကို ဆက်လက်ရင်ဆိုင်နေရချိန်မှာ အာဆီယံဟာ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံတချို့ရဲ့ ဗီတိုအာဏာသုံး ပိတ်ဆို့မှုတွေကြောင့် လေဖြတ်နေရပါတယ်။

အာဆီယံရဲ့ မြန်မာ့အရေးဖြေရှင်းမှု “သေလုမြောပါးအခြေအနေ” ဆိုက်ရောက်သွားရခြင်းရဲ့ အဓိကအကြောင်းရင်းကတော့ ဘုံသဘောတူညီချက် ၅ ချက် (5PC) ကို အကောင်အထည်ဖော်ရာမှာ စစ်ကော်မရှင်ဘက်က လိုက်နာဖို့ ပျက်ကွက်နေတာကို ထိထိရောက်ရောက် အရေးယူနိုင်မယ့် ယန္တရား မရှိခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပါတယ်။

စစ်ကော်မရှင်ဟာ “ဝင်ရောက်မစွက်ဖက်ရေးမူ” ကို အကာအကွယ်ယူပြီး အချိန်ဆွဲဗျူဟာကို ကျင့်သုံးခဲ့သလို၊ အာဆီယံဘက်ကလည်း တော်လှန်ရေးအင်အားစုတွေနဲ့ တရားဝင်ထိတွေ့ဆက်ဆံဖို့ တုံ့ဆိုင်းနေခဲ့တာကြောင့် ဖြေရှင်းရေးလမ်းစဟာ စစ်အုပ်စုရဲ့ တစ်ဖက်သတ် ထိန်းချုပ်မှုအောက်မှာပဲ လမ်းပိတ်နေခဲ့ရပါတယ်။

ဒါ့အပြင် အာဆီယံအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံတွေကြားမှာ မြန်မာ့အရေးနဲ့ပတ်သက်ပြီး ပြတ်သားတဲ့ ဘုံရပ်တည်ချက် မရှိတော့ဘဲ အုပ်စုကွဲနေခြင်းကလည်း အခြေအနေကို ပိုမိုဆိုးရွားစေခဲ့ပါတယ်။

အင်ဒိုနီးရှား၊ မလေးရှားနဲ့ ဖိလစ်ပိုင်တို့က အရေးယူဖို့ တွန်းအားပေးနေချိန်မှာ အိမ်နီးချင်း ထိုင်းနဲ့ လာအိုတို့က စစ်ကော်မရှင်ကို ကာကွယ်ပေးနေတာကြောင့် အာဆီယံဟာ လုပ်ပိုင်ခွင့်ရှိသော်လည်း ရှေ့မတိုးနိုင်တဲ့ “လေဖြတ်နေသည့်အခြေအနေ” ကို ဆိုက်ရောက်သွားခဲ့ရခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ မြန်မာ့အရေးဟာ ဒေသတွင်း နယ်စပ်ဖြတ်ကျော် ရာဇဝတ်မှုတွေအဖြစ်ပါ ကူးစက်လာချိန်မှာ အာဆီယံရဲ့ တုံ့ဆိုင်းနေမှုက သူတို့ရဲ့ ၅ ချက်မူဝါဒဟာ အသက်မဝင်တော့ဘဲ သေလုမြောပါး ဖြစ်နေပြီဆိုတာကို သက်သေပြနေတာ ဖြစ်တယ်လို့ ဆိုကြပါတယ်။ 

ကိုးကား – APHR, PCO Philippines, ASEAN Secretariat