DonBosco
အာဆီယံအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံတစ်ခုဖြစ်တဲ့ တီမော(Timor Leste ) နိုင်ငံကတရားရုံးမှာ ချင်းလူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့ (CHRO) ကနေ မြန်မာစစ်ခေါင်းဆောင်တွေကို စစ်ရာဇဝတ်မှုတွေနဲ့ တရားစွဲဆိုလိုက်တဲ့အမှုဟာ ဒေသတွင်းမှာတင်မကဘဲ ကမ္ဘာ့ဇာတ်ခုံမှာပါ အစိုးရချင်းအချင်းချင်း အရေးယူမှု (State-to-State Action) ထက် ကျော်လွန်တဲ့ တရားမျှတမှု ရှာဖွေရေးခြေလှမ်းသစ်တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။
Timor Leste ကို အာဆီယံအဖွဲ့ဝင်ဖြစ်လာရေးအတွက် လုပ်ဆောင်တဲ့နေရာမှာလည်း စစ်ကော်မရှင် ဘက်က ပြင်းပြင်းထန်ထန် ကန့်ကွက်ခဲ့တဲ့ သမိုင်းကြောင်းတွေ ရှိခဲ့ပါတယ်။ အခုလို သံတမန်ရေးရာ ဖိအားတွေနဲ့ အခက်အခဲတွေကြားကနေ မြန်မာစစ်ခေါင်းဆောင်တွေကို အမှုဖွင့်ဖို့ ဆုံးဖြတ်လိုက်တာဟာ Timor Leste ရဲ့ တရားမျှတမှုအပေါ် ခိုင်မာတဲ့ ရပ်တည်ချက်ကို ပြသလိုက်တာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
Timor Leste တရားရုံးက အခုလို အမှုလက်ခံလိုက်တာဟာ အာဆီယံအဖွဲ့ထဲမှာ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံတစ်ခုက နောက်အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံတစ်ခုရဲ့ အရေးနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ပထမဆုံးအကြိမ် အမှုဖွင့်လာတာလည်း ဖြစ်ပါတယ်။
ချင်းလူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့ (CHRO) က တင်သွင်းထားတဲ့ ဒီအမှုတွဲထဲမှာ စိတ်မကောင်းစရာ အထောက်အထားတွေ အခိုင်အလုံ ပါဝင်နေပါတယ်။ အဲဒီထဲမှာ ၇ လသား ကိုယ်ဝန်ဆောင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးကို ခင်ပွန်းဖြစ်သူရှေ့မှာတင် အုပ်စုဖွဲ့ အဓမ္မပြုကျင့်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်စဉ်၊ သတင်းထောက်တစ်ဦးနဲ့ ၁၃ နှစ်အရွယ် ကေးငယ်တစ်ဦးအပါအဝင် လူ ၁၀ ဦးကို လက်ပြန်ကြိုးတုပ်ပြီး လည်လှီးသတ်ဖြတ်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်တွေ ပါဝင်ပါတယ်။
ဒါ့အပြင် ဆေးရုံတစ်ခုကို လေကြောင်းကနေ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်လို့ ဆေးဝန်ထမ်းတွေနဲ့ လူနာတွေ သေဆုံးခဲ့ရတဲ့အပြင် ခရစ်ယာန် ဘုရားကျောင်းတွေကိုပါ ပစ်မှတ်ထား တိုက်ခိုက်ခဲ့တဲ့ အချက်တွေကို CHRO က ခိုင်ခိုင်မာမာ တင်ပြထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။
မြန်မာ့အရေး တာဝန်ခံမှုရှိစေရေး MAP အဖွဲ့ကို ဦးဆောင်သူ Chris Gunness ကတော့ “ဒါဟာ မြန်မာပြည်သူတွေ တရားမျှတမှု၊ လွတ်လပ်မှုနဲ့ ဂုဏ်သိက္ခာအတွက် လျှောက်လှမ်းနေတဲ့ ခရီးရှည်မှာ အရေးကြီးတဲ့ မှတ်တိုင်တစ်ခုပဲ” လို့ ပြောကြားခဲ့ပါတယ်။
အာဆီယံ (ASEAN) ရဲ့ အခြေခံမူတွေထဲမှာ အငြင်းပွားစရာအကောင်းဆုံးနဲ့ အရေးအကြီးဆုံးက “အခြားအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံရဲ့ ပြည်တွင်းရေးကို ဝင်ရောက်မစွက်ဖက်ရေး” (Non-interference Policy) ဆိုတဲ့ မူဝါဒဖြစ်ပါတယ်။
အာဆီယံအဖွဲ့ရဲ့ အခြေခံမူဝါဒဖြစ်တဲ့ “အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံအချင်းချင်း ပြည်တွင်းရေးကို ဝင်ရောက်မစွက်ဖက်ရေး” (Non-interference Policy) ဆိုတာဟာ နိုင်ငံတစ်ခုရဲ့ အုပ်ချုပ်ရေး၊ ဥပဒေပြုရေးနဲ့ အစိုးရတစ်ရပ်ရဲ့ လုပ်ဆောင်ချက်တွေကို တခြားအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံတွေကနေ ဖိအားပေးတာ ဒါမှမဟုတ် ပြောင်းလဲအောင် ကြားဝင်နှောင့်ယှက်တာမျိုး မလုပ်ဖို့ သတ်မှတ်ထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီမူဝါဒကြောင့်ပဲ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းက ပဋိပက္ခတွေနဲ့ လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုတွေအပေါ် အာဆီယံအဖွဲ့ဟာ ထိရောက်တဲ့ အရေးယူမှုတွေ မလုပ်နိုင်ဘဲ နှစ်ပေါင်းများစွာ ဝေဖန်ခံနေခဲ့ရတာပါ။
ဒါပေမဲ့ အခု တီမောလက်စတေရဲ့ လုပ်ဆောင်ချက်ကတော့ အစိုးရအချင်းချင်း သံတမန်ရေးအရ စွက်ဖက်တာမျိုးမဟုတ်ဘဲ သီးခြားလွတ်လပ်တဲ့ တရားစီရင်ရေးကဏ္ဍကနေ နိုင်ငံတကာဥပဒေအရ အရေးယူဆောင်ရွက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။
လူသားမျိုးနွယ်အပေါ် ကျူးလွန်တဲ့ ရာဇဝတ်မှုတွေကို ဘယ်နိုင်ငံမှာမဆို စစ်ဆေးပိုင်ခွင့်ရှိတဲ့ (Universal Jurisdiction) မူကို အသုံးပြုလိုက်တာဖြစ်လို့ ဒါဟာ အာဆီယံရဲ့ ပုံသေကားချပ် “မစွက်ဖက်ရေးမူ” ကို ဥပဒေကြောင်းအရ ကျော်လွှားပြီး တရားမျှတမှု ရှာဖွေနိုင်တဲ့ လမ်းစသစ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပါတယ်။
ဒီအမှုနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ဥပဒေရေးရာ ကျွမ်းကျင်သူ ဒေါ်ဇာလီအေးက BBC မှာအခုလို သုံးသပ်ထားပါတယ်။ “မစွက်ဖက်ရဘူးဆိုတာတော့ မှန်တယ်။ သံခင်း၊ တမန်ခင်းအရ မစွက်ဖက်တာလေ။ ဒါကတော့ Universal Jurisdiction ကို သွားတာဆိုတော့ တရားရုံးနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ဖြစ်သွားတာကိုး။ အခုချိန်က စွက်ဖက်လို့ရတယ်ဆိုတဲ့အနေအထားလည်း မဟုတ်သေးဘူး။ အခုမှ ကနဦး process ပဲရှိသေးတာဖြစ်တဲ့အတွက် ဒါကို လက်ခံလိုက်တာက စွက်ဖက်ရာလည်း မရောက်သလို၊ အဲဒီအဆင့်လည်း နည်းနည်းလိုသေးတယ်” လို့ သူက ဆိုပါတယ်။
နိုင်ငံတကာ တရားစီရင်ပိုင်ခွင့် (Universal Jurisdiction) အရ အမှုတစ်ခုကို တရားရုံးက လက်ခံလိုက်ပြီဆိုရင် ရှေ့ဆက်သွားမယ့် အဆင့်တွေရှိနေပါသေးတယ်။ အခုကတော့ တိုင်ကြားချက်ထဲမှာပါတဲ့ အချက်အလက်တွေက ခိုင်လုံမှု ရှိ၊ မရှိနဲ့ တရားစီရင်ဖို့ အခြေခံ အချက်အလက်တွေ ပြည့်စုံရဲ့လားဆိုတာကို အစိုးရရှေ့နေရုံးက စတင်စစ်ဆေးနေတဲ့ အဆင့်ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီအဆင့်မှာ တရားရုံးကနေ တိုင်ကြားတဲ့ CHRO ဆီကနေ အထောက်အထားစာရွက်စာတမ်းတွေကို တောင်းယူစစ်ဆေးမယ်။ မျက်မြင်သက်သေတွေကို ခေါ်ယူမေးမြန်းတာ ဒါမှမဟုတ် ထွက်ဆိုချက်တွေကို မှတ်တမ်းတင်တာတွေ လုပ်ဆောင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုတွေ ပြီးလို့ အထောက်အထား ခိုင်လုံတယ်လို့ ယူဆရင်တော့ အစိုးရရှေ့နေကနေ တရားခံတွေအပေါ် တရားဝင် စွဲချက်တင်ပါလိမ့်မယ်။ အမှုက ကြီးလေးတဲ့ စစ်ရာဇဝတ်မှုတွေ ဖြစ်တဲ့အတွက် တီမောတရားရုံးကနေ စစ်ကော်မရှင် ခေါင်းဆောင်တွေအပေါ် ဖမ်းဝရမ်း ထုတ်ပြန်နိုင်ပါတယ်။ ဒီဝရမ်းဟာ တီမောနိုင်ငံအတွင်းမှာတင်မကဘဲ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရဲတပ်ဖွဲ့ (Interpol) ဆီကိုပါ ပေးပို့ပြီး နာမည်ပျက်စာရင်း (Red Notice) သွင်းဖို့ ကြိုးစားလာနိုင်ပါတယ်။
အဲဒီအပြင် အမှုကို အဆုံးထိ ခရီးရောက်အောင် သွားဖို့အတွက် အဓမ္မကျင့်ခံရသူတွေနဲ့ သတ်ဖြတ်မှုတွေကနေ လွတ်မြောက်လာသူတွေက တရားရုံးမှာ ကိုယ်တိုင် ဒါမှမဟုတ် ဗီဒီယိုကတစ်ဆင့် သတ္တိရှိရှိ ထွက်ဆိုပေးဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။ နည်းပညာဆိုင်ရာ အထောက်အထားများဖြစ်တဲ့ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု မှတ်တမ်းတွေ၊ အမိန့်ပေးစေခိုင်းတဲ့ အထောက်အထားတွေနဲ့ ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံတွေလိုမျိုး ခိုင်မာတဲ့ သက်သေတွေ လိုအပ်မှာပါ။
နောက်ဆုံးအရေးအကြီးဆုံးကတော့ တီမောအစိုးရရဲ့ နိုင်ငံရေးအရ ရပ်တည်ချက်ဖြစ်ပါတယ်။ တီမောအစိုးရအနေနဲ့ စစ်ကော်မရှင် ရဲ့ ဖိအားတွေကို ကြံ့ကြံ့ခံပြီး သူ့ရဲ့ တရားစီရင်ရေးမဏ္ဍိုင်ကို ဆက်လက် လွတ်လပ်ခွင့်ပေးဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။
ဗြိတိန်အခြေစိုက် မြန်မာရိုဟင်ဂျာအဖွဲ့ (Burmese Rohingya Organisation UK – BROUK) က အာဂျင်တီးနားနိုင်ငံမှာ မြန်မာစစ်ခေါင်းဆောင်တွေအပေါ် အမှုဖွင့်ထားတဲ့ကိစ္စဟာ အခုအခါမှာတော့ တရားရုံးမှာ သက်သေတွေကို လူကိုယ်တိုင် ခေါ်ယူစစ်ဆေးတဲ့အဆင့် (Trial Phase) ကို ရောက်ရှိနေပါပြီ။ ရိုဟင်ဂျာ အမျိုးသမီးတွေအပါအဝင် မျက်မြင်သက်သေတွေဟာ အာဂျင်တီးနား တရားရုံးရှေ့မှာ သူတို့ကြုံတွေ့ခဲ့ရတဲ့ ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်မှုတွေကို သွားရောက်ထွက်ဆိုနေကြပြီ ဖြစ်ပါတယ်။ အာဂျင်တီးနားနိုင်ငံက လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့တွေဖြစ်တဲ့ Grandmothers of the Plaza de Mayo နဲ့ Foundation for Peace and Justice ကလည်း အားတက်သရော ဝန်းရံကူညီပေးနေကြပါတယ်။ တီမောလက်စတေမှာ အခုစတင်နေတဲ့ “ကနဦးအဆင့်” (Preliminary Stage) ကို ကျော်ဖြတ်ပြီးရင်တော့ အခုလိုမျိုး ခိုင်မာတဲ့ သက်သေစစ်ဆေးမှုတွေနဲ့ တရားခံတွေကို တရားဝင် စွဲချက်တင်တဲ့ အဆင့်တွေဆီ ဆက်လက် ရောက်ရှိသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီလို နိုင်ငံတကာ တရားစီရင်ပိုင်ခွင့် (Universal Jurisdiction) နဲ့ သွားတဲ့ အမှုတွေမှာ အဓိက အခက်အခဲကတော့ တရားခံဖြစ်သူတွေကို တရားရုံးရှေ့ အရောက်ခေါ်ဆောင်ဖို့ပါပဲ။ ဂျာမနီနိုင်ငံမှာ တင်သွင်းခဲ့တဲ့ အမှုမှာဆိုရင် အချက်အလက်တွေ ခိုင်လုံပေမဲ့ တရားခံတွေဟာ သူတို့နိုင်ငံအတွင်းမှာ မရှိတဲ့အတွက် စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုတွေ လုပ်ဆောင်ရာမှာ ကြန့်ကြာမှုတွေ ရှိခဲ့ပါတယ်။
ဒါ့အပြင် စစ်ကော်မရှင်ဘက်က အထောက်အထားတွေကို ဖျက်ဆီးတာ၊ မျက်မြင်သက်သေတွေကို ခြိမ်းခြောက်တာနဲ့ သံတမန်ရေးအရ ဖိအားပေးပြီး အမှုကို ပယ်ဖျက်အောင် လုပ်ဆောင်တာမျိုးတွေဟာ အဓိက စိန်ခေါ်မှုတွေ ဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။
အာဂျင်တီးနားနဲ့ ဂျာမနီက အမှုတွေကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် တီမောတရားရုံးအနေနဲ့ နည်းပညာဆိုင်ရာ အထောက်အထားတွေ (ဥပမာ – ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံတွေနဲ့ ဒစ်ဂျစ်တယ် အထောက်အထားတွေ) ကို ပိုမိုအားကိုးဖို့ လိုအပ်တယ်ဆိုတာ တွေ့ရပါတယ်။ တရားခံတွေကို လူကိုယ်တိုင် မဖမ်းဆီးနိုင်သေးခင်မှာပဲ သူတို့အပေါ် နိုင်ငံတကာ ဖမ်းဝရမ်းတွေ ထုတ်ပြန်နိုင်ဖို့ ကြိုးစားတာဟာ စစ်ကော်မရှင်ရဲ့ သွားလာလှုပ်ရှားမှုတွေကို ကန့်သတ်ရာမှာ အင်မတန် ထိရောက်ပါတယ်။ တီမောအနေနဲ့လည်း အခုလို အာဆီယံဒေသတွင်းမှာ ပထမဆုံးအကြိမ် လမ်းဖောက်လိုက်တာဖြစ်လို့ တခြားနိုင်ငံတကာ တရားရုံးတွေနဲ့ ပူးပေါင်းပြီး အထောက်အထားတွေ ဖလှယ်ခြင်းအားဖြင့် အမှုကို ပိုမိုမြန်ဆန်အောင် လုပ်ဆောင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီအမှု ခရီးပေါက်ဖို့အတွက် အဓိက အကျဆုံးကတော့ ချင်းလူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့ (CHRO) လို အရပ်ဘက်အဖွဲ့အစည်းတွေနဲ့ မြေပြင်က မျက်မြင်သက်သေတွေရဲ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ စစ်ကော်မရှင်ရဲ့ ကျူးလွန်မှုတွေကို ကိုယ်တိုင်ကြုံတွေ့ခဲ့ရတဲ့ ပြည်သူတွေအနေနဲ့ ကြောက်ရွံ့မှုမရှိဘဲ တရားရုံးမှာ ထွက်ဆိုပေးဖို့ လိုအပ်သလို၊ အဖွဲ့အစည်းတွေဘက်ကလည်း တရားရုံးက လက်ခံနိုင်လောက်တဲ့ အဆင့်အထိ ခိုင်လုံတဲ့ ဗီဒီယိုမှတ်တမ်းတွေ၊ ဓာတ်ပုံတွေနဲ့ ဆေးစစ်ချက်မှတ်တမ်းတွေကို စနစ်တကျ စုစည်းတင်ပြနိုင်ဖို့ လိုပါတယ်။
အထူးသဖြင့် ပြစ်မှုကျူးလွန်ရာမှာ ပါဝင်သူတွေတင်မကဘဲ အမိန့်ပေးစေခိုင်းသူတွေကိုပါ ထိထိရောက်ရောက် ဖော်ထုတ်နိုင်တဲ့အထိ ခိုင်မာတဲ့ အထောက်အထားတွေနဲ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ဖို့ အင်မတန် အရေးကြီးပါတယ်။
ဒုတိယအချက်အနေနဲ့ MAP အဖွဲ့လိုမျိုး နိုင်ငံတကာ ဥပဒေပညာရှင်တွေနဲ့ ဂြိုဟ်တုနည်းပညာ အသုံးပြုတဲ့ အဖွဲ့တွေရဲ့ အကူအညီက မရှိမဖြစ် လိုအပ်ပါတယ်။ မြေပြင်ကရရှိတဲ့ အချက်အလက်တွေကို နိုင်ငံတကာဥပဒေနဲ့အညီ တရားရုံးမှာ ပုံဖော်တင်ပြနိုင်မှသာ အမှုက ခိုင်မာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဥပမာအားဖြင့် ဘုရားကျောင်းတွေနဲ့ ဆေးရုံတွေ ဗုံးကြဲခံရမှုကို ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံတွေနဲ့ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးပြီး ဒါဟာ တိုက်ပွဲကြောင့် မတော်တဆဖြစ်တာမဟုတ်ဘဲ ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ပစ်မှတ်ထား တိုက်ခိုက်တာဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ဖို့ လိုပါတယ်။ ဒီလို ကျွမ်းကျင်မှုဆိုင်ရာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုတွေကနေတစ်ဆင့် စစ်ကော်မရှင် ခေါင်းဆောင်တွေအပေါ် တရားဝင် ဖမ်းဝရမ်း ထုတ်ပြန်နိုင်တဲ့အဆင့်အထိ ရောက်အောင် တွန်းပို့နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
နောက်ဆုံးအချက်ကတော့ တီမောအစိုးရနဲ့အတူ အာဆီယံအတွင်းက ဒီမိုကရေစီလိုလားတဲ့ နိုင်ငံတွေရဲ့ နိုင်ငံရေးအရ ပံ့ပိုးကူညီမှုပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ တီမောတရားရေးဌာနက စစ်ကော်မရှင်ရဲ့ သံတမန်ရေးရာ ဖိအားတွေကို မမှုဘဲ လွတ်လွတ်လပ်လပ် စုံစမ်းစစ်ဆေးခွင့်ရအောင် တီမောအစိုးရဘက်က ခိုင်ခိုင်မာမာ အကာအကွယ်ပေးဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပဲ အင်ဒိုနီးရှားနဲ့ မလေးရှားလို နိုင်ငံတွေကလည်း ဒီအမှုကို ထောက်ခံကြောင်း ပြသပြီး အာဆီယံအတွင်းမှာ အရှိန်အဟုန်မြှင့်တင်ပေးမယ်ဆိုရင် စစ်ကော်မရှင် ခေါင်းဆောင်တွေကို ဒေသတွင်း သွားလာခွင့် ကန့်သတ်တာနဲ့ နိုင်ငံတကာမှာ ပိုမိုအထီးကျန်ဖြစ်အောင် လုပ်ဆောင်တာမျိုးအထိ ထိရောက်တဲ့ ရလဒ်တွေ ထွက်ပေါ်လာနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
လက်ရှိမှာတော့ နိုင်ငံတကာ အသိုင်းအဝိုင်းအနေနဲ့ ဒီအမှုဟာ အာဆီယံရဲ့ ပုံသေကားချပ် မူဝါဒကို ဘယ်လောက်အထိ ရိုက်ခတ်နိုင်မလဲဆိုတာကို စိတ်ဝင်တစား စောင့်ကြည့်ရမယ့် အနေအထားဖြစ်ပါတယ်။ တစ်ဖက်မှာလည်း မြန်မာပြည်သူတွေဟာ သူတို့ကြုံတွေ့နေရတဲ့ မတရားမှုတွေအတွက် တကယ့်မြေပြင်မှာ တရားမျှတမှု ဖော်ဆောင်ပေးနိုင်မယ့် နေ့ရက်တွေကို မျှော်လင့်ချက်အပြည့်နဲ့ စောင့်စားနေကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအမှုဟာ စစ်ကော်မရှင် အတွက်တော့ သူတို့ကျူးလွန်ခဲ့တဲ့ လုပ်ရပ်တွေအတွက် နိုင်ငံတကာမှာ အဖြေပေးရမယ့် ထောင်ချောက်တစ်ခု ဖြစ်လာမလားဆိုတာကတော့ ဆက်လက် စောင့်ကြည့်ရမှာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။