DonBosco
မြန်မာနိုင်ငံ၊ အာဏာသိမ်းစစ်ကော်မရှင်ရဲ့နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနက ရန်ကုန်မြို့အခြေစိုက် တီမောလက်စ်တေ (အရှေ့တီမော)နိုင်ငံ သံရုံးယာယီတာဝန်ခံ မစ္စတာ အယ်ဗီလို ဒီ ရီဆားရီယို ဒီ ဆော်ဆာ (Mr. Avelino de Rosario de Sousa) ကို “လက်မခံနိုင်သောပုဂ္ဂိုလ်” (Persona Non Grata) အဖြစ် သတ်မှတ်ကာ မြန်မာနိုင်ငံကနေ (၇) ရက်အတွင်း ထွက်ခွာသွားဖို့ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၃ ရက်နေ့မှာ ဆင့်ခေါ်ညွှန်ကြားလိုက်ပါတယ်။
တီမောလက်စ်တေ (အရှေ့တီမော) အစိုးရဟာ မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ သတိပေးချက်ကို လေးစားလိုက်နာခြင်းမရှိဘဲ ၎င်းတို့ရဲ့ ရပ်တည်ချက်ကို ပြောင်းလဲခြင်း မရှိတဲ့အပြင် မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ ပြည်တွင်းရေးကို ဆက်လက်စွက်ဖက်နေတယ်လို့ ယူဆရတဲ့အတွက် အခုလို ဒုတိယအကြိမ်မှာတော့ သံတမန်ကို နှင်ထုတ်တဲ့အဆင့်အထိ ပြင်းထန်စွာ ဆောင်ရွက်ခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအရေးယူမှုဟာ တီမောလက်စ်တေ (အရှေ့တီမော) သမ္မတအနေနဲ့ မြန်မာစစ်တပ်အရာရှိကြီးတွေကို တရားစွဲဆိုထားတဲ့ ချင်းလူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့ (CHRO) ရဲ့ ကိုယ်စားလှယ်တွေကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၁၄ ရက်နေ့မှာ လက်ခံတွေ့ဆုံခဲ့တဲ့အပေါ် စစ်ကော်မရှင်ကပြင်းပြင်းထန်ထန်တုံ့ပြန်လိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါ့အပြင် နိုင်ငံတကာ သံတမန်ကျင့်ထုံးအရတုံ့ပြန်ဆောင်ရွက်မှု (Reciprocity) တွေလည်း ပေါ်ပေါက်လာနိုင်ပါတယ်။ ပုံမှန်အားဖြင့်တော့ တီမောလက်စ်တေ (အရှေ့တီမော) အစိုးရဘက်ကလည်း မြန်မာသံတမန်တွေကို သူတို့နိုင်ငံကနေ ပြန်လည်နှင်ထုတ်တာမျိုး လုပ်ဆောင်လာနိုင်တာကြောင့် နှစ်နိုင်ငံ သံတမန်ရေးရာ အကျပ်အတည်းဟာ ပိုမို ကြီးထွားလာနိုင်ပါတယ်။ အခုလို သံရုံးယာယီတာဝန်ခံကို နှင်ထုတ်လိုက်ခြင်းရဲ့ ပထမဆုံး အကျိုးဆက်ကတော့ နှစ်နိုင်ငံကြား သံတမန်အဆင့်အတန်း လုံးဝ နိမ့်ကျသွားတာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ယာယီတာဝန်ခံကို ဖယ်ရှားလိုက်တဲ့အတွက် နှစ်နိုင်ငံအစိုးရချင်း တရားဝင် ဆက်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းတွေ ပိတ်သွားမှာဖြစ်သလို၊ ဒါဟာ သံတမန်ရေးရာအရ အနိမ့်ဆုံးအဆင့် ဆက်ဆံရေးကို ရောက်ရှိသွားတာကို ပြသနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။
မြန်မာနိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနက ဇန်နဝါရီလ ၂၉ ရက်နေ့ အာဆီယံအစည်းအဝေးအတွင်း ပထမအကြိမ် သတိပေးခဲ့သော်လည်း တီမောလက်စ်တေ (အရှေ့တီမော) ဘက်က ရပ်တည်ချက် ပြောင်းလဲခြင်း မရှိတဲ့အတွက် အခုလို သံတမန်ကို နှင်ထုတ်တဲ့အထိ ဖြစ်လာတာပါ။ မြန်မာဘက်ကတော့ ဒီလုပ်ရပ်ဟာ အာဆီယံပဋိညာဉ်ပါ “ပြည်တွင်းရေး ဝင်ရောက်မစွက်ဖက်ရေး” မူကို ချိုးဖောက်တာဖြစ်တယ်လို့ ပြတ်ပြတ်သားသား ဆိုထားပါတယ်။
မြန်မာ့သမိုင်းမှာ သံတမန်တွေကို နှင်ထုတ်တာ (Persona Non Grata သတ်မှတ်တာ) မျိုး အကြိမ်အနည်းငယ် ရှိဖူးပါတယ်။ အထင်ရှားဆုံးကတော့ ၁၉၈၃ ခုနှစ်မှာ ဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့ အာဇာနည်ကုန်း ဗုံးခွဲမှု အပြီးမှာ မြောက်ကိုရီးယား သံတမန်တွေကို နှင်ထုတ်ပြီး သံတမန်ဆက်သွယ်ရေး ဖြတ်တောက်ခဲ့တာမျိုး ရှိခဲ့ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အခု တီမောလက်စ်တေ (အရှေ့တီမော) ဖြစ်စဉ်ကတော့ နိုင်ငံရေးအရ အမြင်မတူမှုကြောင့် ဖြစ်တဲ့အတွက် ပုံစံချင်းတော့ နည်းနည်း ကွာခြားပါတယ်။
မြန်မာစစ်အုပ်စုက ဤဖြစ်စဉ်ကို သံတမန်ရေးရာ ရန်လိုမှုလို့ ရှုမြင်နေသော်လည်း၊ နိုင်ငံတကာ ဥပဒေစံနှုန်းများအရ ဤကဲ့သို့ လူသားမျိုးနွယ်အပေါ် ကျူးလွန်သည့် ရာဇဝတ်မှုများကို နယ်မြေကျော် တရားစီရင်ခွင့် (Universal Jurisdiction) မူဝါဒဖြင့် မည်သည့်နိုင်ငံတွင်မဆို တရားစွဲဆိုနိုင်ခွင့်ရှိကြောင်း နိုင်ငံတကာ ဥပဒေပညာရှင်များက အတိအလင်း ဖော်ပြထားကြပါတယ်။
တီမောလက်စ်တေ (အရှေ့တီမော) အစိုးရအနေဖြင့် CHRO ၏ တရားစွဲဆိုမှုကို လေ့လာရန် ဝါရင့်ရှေ့နေတစ်ဦးအား ခန့်အပ်ခဲ့ခြင်းမှာ နိုင်ငံတကာ ရာဇဝတ်မှုများကို စုံစမ်းစစ်ဆေးရန်ဟူသော ၎င်းတို့၏ တရားဝင် တာဝန်ဝတ္တရားကို ဥပဒေကြောင်းအရ ခိုင်ခိုင်မာမာ ရပ်တည်ကျင့်သုံးနေခြင်းလို့ ဆိုကြပါတယ်။
အခုဖြစ်စဉ်ဟာ အာဆီယံအဖွဲ့ဝင်ဖြစ်ဖို့ ကြိုးပမ်းနေတဲ့ တီမောလက်စ်တေ (အရှေ့တီမော) အတွက် ကြီးမားတဲ့ အဟန့်အတားတစ်ခု ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။ အာဆီယံလမ်းပြမြေပုံအရ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်ရန် လက်ရှိ (၁၀) နိုင်ငံလုံး၏ တူညီဆန္ဒ (Consensus) လိုအပ်သော်လည်း မြန်မာဘက်က အခုလို တင်းမာစွာ တုံ့ပြန်နေခြင်းက တီမောလက်စ်တေ (အရှေ့တီမော) ၏ ရည်မှန်းချက်ကို အလှမ်းဝေးသွားစေနိုင်ပါတယ်။ တီမောလက်စ်တေ (အရှေ့တီမော) နိုင်ငံဟာ လက်ရှိအချိန်အထိ အာဆီယံရဲ့ အပြည့်အဝအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ မဟုတ်သေးဘဲ လေ့လာသူအဆင့် (Observer Status) မှာသာ ရှိနေပါသေးတယ်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ် အာဆီယံထိပ်သီးအစည်းအဝေးမှာ တီမောလက်စ်တေ (အရှေ့တီမော) ကို ၁၁ ခုမြောက် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံအဖြစ် လက်ခံဖို့ “မူအားဖြင့်” သဘောတူညီခဲ့ကြသော်လည်း လမ်းပြမြေပုံပါ အချက်အလက်တွေကို အကောင်အထည်ဖော်နေဆဲကာလ ဖြစ်ပါတယ်။
အာဆီယံဟာ တီမောလက်စ်တေ (အရှေ့တီမော) ကို အပြည့်အဝအဖွဲ့ဝင်အဖြစ် လက်မခံခင်မှာ လိုက်နာရမယ့် လမ်းပြမြေပုံ (Roadmap) ထဲက ပထမအချက်မှာ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံအချင်းချင်း လေးစားလိုက်နာဖို့နဲ့ ပြည်တွင်းရေးကို ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုဖို့ဆိုတဲ့ အချက်တွေကို လိုက်နာရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ မြန်မာနိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနကတော့ တီမောလက်စ်တေ (အရှေ့တီမော) ဟာ CHRO နဲ့ တွေ့ဆုံခြင်းအားဖြင့် ဒီအချက်ကို ချိုးဖောက်နေတယ်လို့ ထောက်ပြထားပါတယ်။ တစ်ဖက်မှာလည်း အင်ဒိုနီးရှား၊ မလေးရှားနဲ့ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတို့က ခေါင်းဆောင်အချို့ဟာ မြန်မာစစ်အုပ်စုရဲ့ ရွေးကောက်ပွဲကို အသိအမှတ်မပြုကြောင်း အတိအလင်း ပြောဆိုထားကြတာကြောင့်၊ အခုဖြစ်စဉ်ဟာ အာဆီယံအတွင်းမှာ “ဒီမိုကရေစီလိုလားသောအုပ်စု” နဲ့ “စစ်အုပ်စုနှင့် ဆက်ဆံရေးကို ဦးစားပေးလိုသောအုပ်စု” ကြားက ကွဲလွဲမှုတွေကို ပိုမို ထင်ရှားစေပါတယ်။
CHRO အနေဖြင့် တီမောလက်စ်တေ (အရှေ့တီမော) အစိုးရနှင့်သာမက၊ အဆိုပါနိုင်ငံအတွင်းရှိ သြဇာရှိသော အရပ်ဘက်လူမှုအဖွဲ့အစည်း (CSOs) များနှင့်လည်း အနီးကပ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သွားရန် ရည်ရွယ်ထားပါတယ်။ မြန်မာနိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနရဲ့ ထုတ်ပြန်ချက်တွင်လည်း တီမောလက်စ်တေ (အရှေ့တီမော) အစိုးရက CHRO ကိုယ်စားလှယ်များကို လက်ခံတွေ့ဆုံခဲ့ခြင်းအပေါ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် ကန့်ကွက်ထားခြင်းမှာ ဤကဲ့သို့ အရပ်ဘက်အဖွဲ့အစည်းများ၏ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု အားကောင်းလာခြင်းအပေါ် စိုးရိမ်မကင်းဖြစ်မှုကို မီးမောင်းထိုးပြနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။
CHRO အနေဖြင့် ဤအမှုကို နယ်မြေကျော် တရားစီရင်ခွင့် (Universal Jurisdiction) မူဝါဒဖြင့် တင်သွင်းထားခြင်းဖြစ်ရာ၊ အဆိုပါ မူဝါဒအရ အမှုကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက်ရန်အတွက် နှစ်နိုင်ငံ သံတမန်ရေးရာ အဆင်ပြေနေရန် မလိုအပ်ဘဲ၊ ကျူးလွန်သည့် ရာဇဝတ်မှုများ၏ ခိုင်မာသည့် သက်သေအထောက်အထားများ ရှိနေရန်သာ လိုအပ်ခြင်းကြောင့် အမှုကို အဟန့်အတားမရှိ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ သံတမန်ရေးရာ လမ်းကြောင်းများ ပိတ်သွားသည့်တိုင် CHRO အနေဖြင့် တီမောလက်စ်တေ (အရှေ့တီမော) ရှိ အရပ်ဘက်လူမှုအဖွဲ့အစည်း (CSOs) များနှင့် ပူးပေါင်းကာ အမှုကို တွန်းအားပေးနိုင်မည့် နည်းလမ်း ရှိပါတယ်။ အရပ်ဘက်အဖွဲ့အစည်းများသည် ဒေသတွင်း တရားစီရင်ရေး လုပ်ငန်းစဉ်များတွင် လိုအပ်သည့် အထောက်အကူများပေးခြင်း၊ လူထုအသံကို ဖော်ထုတ်ခြင်းနှင့် လိုအပ်သည့် စာရွက်စာတမ်းများကို တရားရုံးသို့ တင်သွင်းရာတွင် ကူညီပေးခြင်းဖြင့် အမှုကို အရှိန်အဟုန်မပျက် ဆက်လက်ဆောင်ရွက်နိုင်ရန် ပံ့ပိုးပေးနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
မြန်မာဘက်က အခုလို ပြင်းထန်စွာ တုံ့ပြန်လိုက်ခြင်းဟာ နိုင်ငံတကာ အသိုင်းအဝိုင်းမှာ မိမိပုံရိပ်ကို ပိုမို ဆိုးရွားသွားစေနိုင်သလို၊ လူ့အခွင့်အရေးကို အလေးထားတဲ့ နိုင်ငံတွေဆီကနေ ပိုမို တင်းကျပ်တဲ့ ဖိအားတွေနဲ့ ရင်ဆိုင်ရနိုင်သလားဆိုတာကိုတော့ ဆက်လက်စောင့်ကြည့်ရမယ့် အနေအထားမှာ ရှိနေပါတယ်။